Uzależnienie jest złożonym problemem, który może wpływać na zdrowie, relacje, pracę, naukę oraz codzienne funkcjonowanie. Nie sprowadza się wyłącznie do samego przyjmowania substancji czy wykonywania określonego zachowania. Z czasem może obejmować sposób myślenia, przeżywania emocji, podejmowania decyzji i radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Terapia uzależnień jest formą specjalistycznej pomocy, której przebieg zależy między innymi od rodzaju uzależnienia, stopnia jego nasilenia, stanu zdrowia oraz sytuacji życiowej pacjenta. Nie ma jednego schematu postępowania odpowiedniego dla każdej osoby. Dlatego pierwszym etapem jest zazwyczaj rozpoznanie problemu i określenie, jakiego rodzaju działania będą w danym przypadku właściwe. We wpisie omówimy, na czym polega terapia uzależnień, jakie obejmuje etapy oraz czym różnią się poszczególne formy wsparcia.

Czym jest terapia uzależnień?

Terapia uzależnień obejmuje działania terapeutyczne ukierunkowane na pracę z problemem uzależnienia i jego konsekwencjami. Jej zakres może obejmować między innymi rozpoznawanie mechanizmów związanych z używaniem substancji lub wykonywaniem określonych zachowań, pracę nad sposobami reagowania na trudne sytuacje oraz rozwijanie umiejętności potrzebnych do funkcjonowania bez uzależniającego zachowania. Istotne jest rozróżnienie terapii od samego odstawienia substancji. Zaprzestanie jej przyjmowania może być jednym z elementów procesu leczenia, ale nie jest tożsamo z terapią. W przypadku niektórych substancji nagłe odstawienie może dodatkowo wiązać się z wystąpieniem objawów abstynencyjnych, dlatego sposób postępowania powinien być ustalany z odpowiednim personelem medycznym. Terapia może dotyczyć uzależnień od substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, narkotyków czy leków, a także niektórych uzależnień behawioralnych, takich jak hazard, zakupoholizm czy uzależnienie od gier i telefonu. Konkretne metody i zakres pracy zależą od rozpoznanego problemu.

Na czym polega terapia uzależnień?

Nie istnieje jeden uniwersalny przebieg terapii. W praktyce może ona obejmować kilka wzajemnie powiązanych obszarów.

Rozpoznanie problemu

Początek kontaktu ze specjalistą służy zebraniu informacji dotyczących funkcjonowania osoby zgłaszającej się po pomoc. Znaczenie może mieć między innymi częstotliwość używania substancji lub podejmowania określonego zachowania, okoliczności, w których do niego dochodzi, wcześniejsze próby ograniczenia problemu oraz jego konsekwencje. Pod uwagę mogą być również brane problemy zdrowotne, psychiczne i społeczne. Pozwala to określić dalsze postępowanie i zdecydować, czy potrzebne są dodatkowe konsultacje lub inne formy leczenia.

Praca nad mechanizmami uzależnienia

Kolejnym elementem może być przyglądanie się temu, co podtrzymuje problem. Chodzi między innymi o sytuacje, emocje, myśli i zachowania pojawiające się przed sięgnięciem po substancję lub podjęciem określonego zachowania. W terapii można analizować powtarzające się schematy i ich konsekwencje. Pacjent uczy się rozpoznawać sytuacje, które mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem powrotu do wcześniejszych zachowań.

Rozwijanie sposobów radzenia sobie

Uzależnienie może być związane ze sposobem radzenia sobie ze stresem, napięciem, samotnością, złością czy innymi trudnymi emocjami. Dlatego jednym z obszarów pracy terapeutycznej może być rozwijanie innych sposobów reagowania na takie sytuacje. Nie oznacza to eliminowania wszystkich trudnych emocji. Celem pracy jest raczej poznawanie własnych reakcji i poszukiwanie sposobów radzenia sobie, które nie opierają się na substancji lub zachowaniu związanym z uzależnieniem.

Jak wygląda terapia uzależnień krok po kroku?

1. Konsultacja i ocena sytuacji – pierwszy kontakt ze specjalistą służy przede wszystkim poznaniu sytuacji osoby zgłaszającej się po pomoc. Rozmowa może dotyczyć historii uzależnienia, aktualnego funkcjonowania, wcześniejszych prób leczenia oraz innych problemów, które mogą mieć znaczenie dla dalszego postępowania.

2. Ustalenie planu terapii – na podstawie zebranych informacji określana jest forma dalszej pracy. W zależności od sytuacji może obejmować terapię indywidualną, grupową, leczenie stacjonarne lub ambulatoryjne, a w określonych przypadkach także konsultację lekarską i farmakoterapię.

3. Systematyczna praca terapeutyczna – w trakcie terapii analizowane są mechanizmy związane z uzależnieniem, sytuacje wysokiego ryzyka oraz sposoby reagowania na trudności. Zakres pracy może obejmować również relacje z innymi osobami, funkcjonowanie zawodowe lub rodzinne i inne obszary życia, które zostały dotknięte problemem.

4. Przygotowanie do dalszego funkcjonowania – istotnym elementem może być również przygotowanie do sytuacji, w których pojawi się stres, presja otoczenia, głód substancji lub inne czynniki zwiększające ryzyko powrotu do wcześniejszych zachowań. Omawiane są możliwe strategie reagowania i sposoby korzystania z dostępnego wsparcia.

Terapia indywidualna i grupowa – czym się różnią?

Terapia indywidualna odbywa się w bezpośrednim kontakcie pacjenta z terapeutą. Pozwala skoncentrować rozmowę na jego doświadczeniach, trudnościach i sytuacji życiowej. Terapia grupowa odbywa się natomiast w gronie kilku osób uczestniczących w procesie terapeutycznym. Może ona obejmować rozmowę, wymianę doświadczeń oraz ćwiczenie określonych umiejętności w kontakcie z innymi. Nie zawsze konieczne jest wybieranie jednej formy. W zależności od programu terapeutycznego mogą one być stosowane równolegle.

Czy terapia uzależnień musi odbywać się w ośrodku?

Nie każda osoba korzystająca z terapii uzależnień wymaga pobytu stacjonarnego. Dostępna jest również pomoc ambulatoryjna, w ramach której pacjent uczestniczy w spotkaniach ze specjalistą, jednocześnie pozostając w swoim środowisku. Terapia stacjonarna oznacza natomiast pobyt w placówce przez określony czas i udział w zaplanowanym programie terapeutycznym. Takie rozwiązanie może być brane pod uwagę w sytuacjach, w których potrzebna jest intensywna forma pomocy lub czasowe oddzielenie od środowiska sprzyjającego używaniu substancji. O wyborze odpowiedniej formy terapii powinny decydować okoliczności konkretnego przypadku, a nie założenie, że jedna forma jest właściwa dla wszystkich.

Detoks a terapia uzależnień – jaka jest różnica?

Detoksykacja, nazywana również odtruciem, i terapia uzależnienia to dwa różne elementy postępowania. Pierwsza koncentruje się przede wszystkim na bezpiecznym przejściu przez okres odstawienia substancji oraz monitorowaniu stanu zdrowia. W określonych sytuacjach może wymagać nadzoru medycznego. Terapia ma natomiast szerszy zakres. Dotyczy problemu uzależnienia, jego mechanizmów, konsekwencji oraz sposobów funkcjonowania bez substancji lub zachowania, które stało się przedmiotem uzależnienia. Nie należy samodzielnie zakładać, że nagłe odstawienie każdej substancji jest bezpieczne. W przypadku niektórych uzależnień objawy abstynencyjne mogą wymagać oceny medycznej.

Jakie metody stosuje się w terapii uzależnień?

W leczeniu uzależnień mogą być wykorzystywane różne podejścia terapeutyczne. Ich dobór zależy od rodzaju problemu, stanu zdrowia oraz sytuacji konkretnej osoby. Wśród stosowanych metod i elementów postępowania terapeutycznego można wymienić:

• terapię poznawczo-behawioralną – pozwala analizować zależności pomiędzy myślami, emocjami i zachowaniami. W pracy z uzależnieniem może obejmować rozpoznawanie sytuacji zwiększających ryzyko sięgania po substancję lub podejmowania określonego zachowania oraz poszukiwanie innych sposobów reagowania,
• wywiad motywujący – forma rozmowy ukierunkowanej na rozpoznanie gotowości do zmiany oraz ambiwalentnych postaw wobec leczenia. Może być wykorzystywany szczególnie na etapie, gdy osoba ma wątpliwości dotyczące podjęcia terapii,
• psychoedukację – przekazywanie wiedzy dotyczącej uzależnienia, jego mechanizmów, objawów głodu substancji, czynników ryzyka oraz możliwości radzenia sobie z sytuacjami, które mogą sprzyjać powrotowi do wcześniejszych zachowań,
• terapię grupową – pracę terapeutyczną prowadzoną w grupie osób zmagających się z problemem uzależnienia. Może obejmować rozmowę, wymianę doświadczeń oraz ćwiczenie określonych sposobów komunikacji i reagowania,
• terapię indywidualną – bezpośrednią pracę pacjenta ze specjalistą, skoncentrowaną na jego doświadczeniach, trudnościach, sposobach funkcjonowania oraz obszarach związanych z uzależnieniem,
• farmakoterapię – w określonych przypadkach leczenie może zostać uzupełnione o leki. O ich zastosowaniu, rodzaju i dawkowaniu decyduje lekarz, uwzględniając stan zdrowia oraz rozpoznanie.

Jak długo trwa terapia uzależnień?

Nie ma jednej długości terapii odpowiedniej dla wszystkich osób. Czas trwania leczenia zależy między innymi od rodzaju uzależnienia, stopnia jego nasilenia, wcześniejszych doświadczeń związanych z leczeniem, stanu zdrowia oraz sytuacji życiowej. Warto również rozróżnić intensywny etap terapii od dalszego korzystania ze wsparcia. Zakończenie określonego programu nie musi oznaczać całkowitego zakończenia kontaktu ze specjalistami. W wielu przypadkach dalsze funkcjonowanie może wymagać obserwowania własnej sytuacji, korzystania z konsultacji lub innych dostępnych form wsparcia.

Nawrót nie jest sytuacją, którą należy ignorować

Powrót do używania substancji lub zachowania związanego z uzależnieniem może wymagać ponownej oceny sytuacji. Nie powinien być traktowany jako coś, co można po prostu przemilczeć. W takiej sytuacji pomocne może być przeanalizowanie okoliczności, które poprzedziły powrót do wcześniejszego zachowania, oraz ustalenie dalszego postępowania ze specjalistą. W zależności od sytuacji może być potrzebna modyfikacja dotychczasowego planu terapii.

Czy osoba uzależniona musi chcieć podjąć terapię?

Motywacja do leczenia ma znaczenie, ale nie zawsze jest jednoznaczna od początku. Osoba zmagająca się z uzależnieniem może jednocześnie dostrzegać konsekwencje problemu i mieć trudność z podjęciem decyzji o zmianie. Rolą specjalisty nie jest jedynie przekonanie pacjenta do określonej decyzji. Rozmowa terapeutyczna może służyć między innymi przyjrzeniu się powodowi zgłoszenia, obawom związanym z leczeniem oraz możliwym konsekwencjom dalszego funkcjonowania w obecny sposób. Warto również pamiętać, że bliscy nie zawsze są w stanie samodzielnie doprowadzić do rozpoczęcia terapii przez osobę uzależnioną. Mogą jednak skorzystać z konsultacji, aby lepiej rozumieć sytuację i sposób reagowania na problem.

Jak to wygląda w kontekście dzieci i młodzieży? Młoda osoba nie zawsze ma pełną świadomość skali problemu, może nie postrzegać swojego zachowania jako wymagającego leczenia albo sprzeciwiać się pomysłowi terapii. Znaczenie ma również wiek, etap rozwoju, sytuacja rodzinna i szkolna oraz rodzaj problemu. W pracy z młodą osobą ważne jest stworzenie warunków do spokojnej rozmowy i stopniowego budowania zaangażowania w proces leczenia. Nie oznacza to wywierania presji ani przedstawiania terapii jako kary za określone zachowanie. Specjalista może pracować nad rozpoznaniem przez młodego pacjenta konsekwencji używania substancji, jego potrzeb oraz powodów, dla których trudno mu zdecydować się na zmianę.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Nie trzeba czekać na wystąpienie wszystkich możliwych konsekwencji uzależnienia. Powodem do konsultacji może być już powtarzająca się trudność z ograniczeniem lub zaprzestaniem używania substancji albo wykonywania określonego zachowania. Warto zwrócić uwagę między innymi na sytuacje, w których:

• kolejne próby ograniczenia lub zaprzestania używania kończą się powrotem do wcześniejszego schematu,
• substancja lub określone zachowanie zaczyna zajmować coraz więcej miejsca w codziennym życiu,
• pojawiają się problemy w rodzinie, pracy, nauce lub finansach,
• występują objawy związane z odstawieniem,
• osoba ukrywa przed bliskimi skalę swojego problemu,
• mimo negatywnych konsekwencji nadal dochodzi do używania substancji lub podejmowania określonego zachowania,
• pojawia się poczucie utraty kontroli nad sytuacją.

Konsultacja ze specjalistą nie oznacza automatycznie rozpoczęcia konkretnego programu. Może być przede wszystkim sposobem na ocenę sytuacji i poznanie dostępnych możliwości pomocy.

Terapia uzależnień jest procesem, którego przebieg zależy od indywidualnej sytuacji osoby korzystającej z pomocy. Może obejmować diagnozę problemu, terapię indywidualną lub grupową, psychoedukację, pracę nad mechanizmami uzależnienia, rozwijanie sposobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami oraz przygotowanie do funkcjonowania poza etapem leczenia. Nie należy utożsamiać terapii z samym odstawieniem substancji. W zależności od rodzaju uzależnienia i stanu zdrowia potrzebne mogą być również inne formy postępowania, w tym pomoc medyczna. Jeśli uzależnienie dotyczy Ciebie lub bliskiej osoby, konsultacja ze specjalistą może być sposobem na omówienie aktualnej sytuacji i ustalenie, jakie formy pomocy są w niej dostępne.